پوکی استخوان چیست؟ پوکی استخوان یا استئوپروز، یک اختلال اسکلتی است که با کاهش تراکم و کیفیت بافت استخوان مشخص میشود. در این حالت، استخوانها متخلخل، ضعیف و مستعد شکستگی میشوند؛ به طوری که حتی یک زمین خوردن ساده یا فشار خفیف میتواند منجر به شکستگی شود. این بیماری اغلب یک بیماری خاموش در نظر گرفته میشود، زیرا تا زمانی که یک شکستگی رخ ندهد، ممکن است هیچ علامت واضحی نداشته باشد.
نشانهها، تشخیص و ارزیابی دقیق پوکی استخوان
در مراحل اولیه، علائم پوکی استخوان معمولاً وجود ندارد. با پیشرفت بیماری، نخستین نشانه اغلب یک شکستگی ناگهانی است. سایر علائم هشداردهنده میتوانند شامل کاهش قد، ایجاد قوز در پشت، درد مزمن کمر و محدودیت در حرکت باشند.
تشخیص قطعی بر اساس آزمایش پوکی استخوان یا سنجش تراکم استخوان صورت میگیرد. این آزمایش غیرتهاجمی و بدون درد، مقدار مواد معدنی استخوان را در نواحی کلیدی مانند لگن و ستون فقرات اندازهگیری میکند. نتیجه این آزمایش به صورت نمره T-score گزارش میشود. نمره T-score در پوکی استخوان به صورت زیر است:
- عدد نرمال پوکی استخوان (سلامت): ۱- و بالاتر
- پوکی استخوان خفیف (استئوپنی): بین ۱- تا ۵/۲-
- پوکی استخوان شدید (استئوپروز): ۵/۲- و پایینتر
این سنجش به پزشکان امکان میدهد خطر شکستگی آینده را پیشبینی و بهترین دارو برای پوکی استخوان را بر اساس شرایط هر فرد تجویز کنند.
عوامل خطر و گروههای در معرض آسیب
این عوامل به دو دسته غیرقابل کنترل و قابل کنترل تقسیم میشوند.
عوامل غیرقابل کنترل پوکی استخوان
پوکی استخوان در زنان، به ویژه پس از یائسگی، شایعتر است. کاهش شدید هورمون استروژن پس از یائسگی، سرعت تحلیل استخوان را بهطور چشمگیری افزایش میدهد، بهطوری که زنان در پنج سال اول پس از یائسگی ممکن است تا ۱۰٪ از تراکم استخوان خود را از دست بدهند. پوکی استخوان در مردان نیز با افزایش سن و کاهش تدریجی تستوسترون رخ میدهد و اغلب دیرتر تشخیص داده میشود.
سابقه شکستگی لگن در والدین و تبار آسیایی یا قفقازی نیز خطر را افزایش میدهد. همچنین، افراد لاغر و ریزاندام ذخیره استخوانی کمتری دارند.
عوامل قابل کنترل و اصلاحپذیر پوکی استخوان
- کمبود مواد مغذی از جمله کلسیم و ویتامین D
- سبک زندگی کمتحرک
- مصرف سیگار و الکل
برخی بیماریها و داروها مانند پرکاری تیروئید، آرتریت روماتوئید یا مصرف طولانیمدت کورتیکواستروئیدها
درمان پوکی استخوان
آیا پوکی استخوان درمان قطعی دارد؟ اگرچه بازگرداندن کامل استخوان به حالت ایدهآل جوانی ممکن نیست، اما امروزه درمان پوکی استخوان بسیار مؤثر است و هدف آن توقف تحلیل استخوان، کاهش خطر شکستگی و حفظ توانایی فرد است.
پایه درمان شامل دریافت کافی کلسیم (۱۰۰۰-۱۲۰۰ میلیگرم روزانه) و ویتامین D، همراه با ورزشهای تحمل کننده وزن و تمرینات تعادلی برای تقویت عضلات و پیشگیری از زمینخوردن است.
داروهای ضدتحلیل استخوان از جمله بیسفسفوناتها (مانند آلندرونات) رایجترین داروها هستند که به صورت هفتگی یا ماهانه مصرف میشوند. دنوزوماب تزریقی هر شش ماه یکبار، گزینهای دیگر است که برای پوکی استخوان شدید مقاوم به درمانهای اولیه استفاده میشوند.
داروهایی مانند تریپاراتاید و روموسوزوماب مستقیماً تشکیل استخوان جدید را تحریک میکنند. درمان پوکی استخوان بعد از یائسگی نیز ممکن است در موارد خاص شامل درمانهای هورمونی شود. علاوه بر این، درمان پوکی استخوان در سالمندان بر مدیریت ایمن داروها و پیشگیری جدی از زمین خوردن متمرکز است.
گاهی اوقات، درمان پوکی استخوان بدون دارو و تنها با اصلاح شدید سبک زندگی و رژیم غذایی در مراحل اولیه امکانپذیر است، اما این موضوع حتما باید تحت نظر پزشک ارزیابی شود.
پیشگیری از پوکی استخوان
پیشگیری از پوکی استخوان یک فرآیند مادامالعمر است و از سنین جوانی آغاز میشود. مهمترین اقدامات عبارتند از:
- تغذیه غنی از کلسیم و ویتامین D: حالا سوال این است که برای پوکی استخوان چه بخوریم؟ باید گفت منابع عالی کلسیم شامل لبنیات، سبزیجات برگدار تیره و ماهیهای ریز استخوان هستند. ویتامین D نیز از طریق نور آفتاب و ماهیهای چرب تأمین میشود.
- فعالیت بدنی منظم
- پرهیز از سیگار و محدودیت مصرف الکل و کافئین
- انجام سنجش تراکم استخوان طبق توصیه پزشک، بهویژه برای زنان پس از یائسگی و مردان بالای ۷۰ سال
از کجا بفهمیم پوکی استخوان داریم؟
تنها راه قطعی، مراجعه به پزشک و انجام سنجش تراکم استخوان است. اگر در گروه پرخطر هستید یا قد شما بیش از حد کاهش یافته، حتما با پزشک مشورت کنید.
آیا پوکی استخوان باعث فلج شدن میشود؟
خود بیماری مستقیم باعث فلج نمیشود، اما عواقب آن میتواند بسیار جدی باشد. شکستگی لگن یکی از خطرناکترین عوارض است که میتواند منجر به از دستدادن استقلال در حرکت، ناتوانی طولانیمدت و حتی افزایش خطر مرگومیر در سال اول پس از شکستگی شود.
در پایان، مدیریت موفق پوکی استخوان نیازمند مشارکت فعال بیمار است. امروزه با کمک پلتفرمهای سلامت دیجیتال مانند کانکطب، دسترسی به مشاوره تخصصی، پیگیری منظم درمان و دریافت آموزشهای لازم، آسانتر شده است. با تشخیص بهموقع و برنامه درمانی جامع، میتوان با این بیماری مقابله کرد و زندگی فعال و مستقل را در هر سنی حفظ نمود.
