غدد درونریز کدامند؟ غدد درون ریز، شبکهای از غدد بدون مجرا هستند که مواد شیمیایی بسیار مؤثری به نام هورمونها را مستقیماً به جریان خون ترشح میکنند. این سیستم، همراه با سیستم عصبی، دو بخش اصلی ارتباطی و کنترل بدن را تشکیل میدهند. سیستم عصبی با سرعت بالا و از طریق ایمپالسهای الکتریکی به محرکها پاسخ میدهد، اما عملکرد سیستم غدد درون ریز بر پایه واکنشهای آهستهتر، بلندمدتتر و گستردهتر استوار است. هورمونها مانند پیامرسانهای شیمیایی، فعالیت سلولهای هدف در اندامهای دورتر را تنظیم کرده و تقریباً بر همه جنبههای فیزیولوژی انسان از جمله رشد، تکامل، متابولیسم، تولیدمثل و خلقوخو نظارت دارند.
اجزا و عملکرد دقیق غدد درون ریز
انواع غدد درون ریز اصلی و نقش تخصصی هر یک به شرح زیر است:
- هیپوفیز: این غده به اندازه یک نخود در قاعده مغز قرار دارد و فعالیت بیشتر غدد دیگر را کنترل میکند. هورمونهای آن رشد، عملکرد تیروئید، غدد آدرنال، تخمدانها و بیضهها، شیردهی و تعادل آب بدن را تنظیم میکنند.
- تیروئید و پاراتیروئید: غده پروانهای شکل تیروئید در گردن، هورمونهای T3 و T4 را تولید میکند که سرعت متابولیسم پایه، تولید انرژی، رشد و تکامل مغز در کودکان را کنترل میکنند.
- غدد آدرنال: واقع بر روی کلیهها، از دو بخش تشکیل شدهاند: قشر خارجی که کورتیزول و آلدوسترون را ترشح میکند؛ و مدولای داخلی که اپینفرین را تولید میکند و مسئول پاسخ جنگ یا گریز است.
- پانکراس: یک غده دوگانه (برونریز و درونریز) است. بخش درونریز آن شامل جزایر لانگرهانس است که دو هورمون کلیدی را ترشح میکند.
- غدد جنسی: تخمدانها در زنان، استروژن و پروژسترون تولید میکنند که مسئول ویژگیهای جنسی ثانویه، تنظیم چرخه قاعدگی و حفظ بارداری هستند.
- اپیفیز: در عمق مغز، هورمون ملاتونین را ترشح میکند که چرخه خواب و بیداری را تنظیم میکند.
مکانیسم عمل و تنظیم غدد درون ریز
هورمون های غدد درون ریز بر اساس ساختار شیمیاییشان به چند دسته تقسیم میشوند:
- هورمونهای استروئیدی
- هورمونهای پپتیدی و پروتئینی
- هورمونهای مشتق از اسید آمینه
عملکرد این هورمونها بر اساس یک مکانیسم فیدبک دقیق تنظیم میشود، معمولاً فیدبک منفی: افزایش سطح یک هورمون در خون، باعث مهار ترشح بیشتر آن میشود تا تعادل حفظ شود.
تمایز اساسی از غدد برونریز
درآشنایی با تفاوت غدد درون ریز و برون ریز برای شناخت این سیستم ضروری است. این تفاوت در مسیر ترشح و هدف است:
- غدد درونریز: محصولات خو را مستقیماً به جریان خون میریزند تا به سلولهای هدف دور دست برسند.
- غدد برونریز: ترشحات خود را از طریق این مجاری به سطح بیرونی بدن یا حفرههای داخلی میرسانند.
بیماری های غدد درون ریز
هرگونه اختلال در تولید، ترشح، انتقال یا عملکرد هورمونها میتواند منجر به بیماری های غدد درون ریز شود. از شایعترین این اختلالات میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- دیابت ملیتوس
- اختلالات تیروئید
- اختلالات غده هیپوفیز
- اختلالات غدد آدرنال
علائم بیماری غدد درون ریز بسیار متنوع و اغلب غیراختصاصی است، زیرا هورمونها بر چندین سیستم بدن تأثیر میگذارند.
این علائم میتوانند شامل خستگی مفرط، تغییرات وزن غیرقابل توجیه، تغییرات در ضربان قلب یا تحمل دما، نوسانات خلقی، تشنگی یا ادرار بیش از حد، و تغییرات در رشد مو یا پوست باشند. در موارد نادر، تومورهای بدخیم نیز در این سیستم ایجاد میشوند. علائم سرطان غدد درون ریز بسیار به نوع و محل تومور بستگی دارد و ممکن است شامل توده قابل لمس، درد ناشی از فشار به اندامهای مجاور، یا علائم خاص ناشی از ترشح بیش از حد یک هورمون باشد.
ارتباط استرس با اختلالات غدد درون ریز چیست؟
استرس مزمن، محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-آدرنال را به طور مداوم فعال میکند و منجر به ترشح طولانیمدت کورتیزول میشود. این وضعیت میتواند به مقاومت به انسولین، افزایش چربی احشایی، تضعیف سیستم ایمنی، اختلال در عملکرد تیروئید و بینظمی در چرخههای قاعدگی منجر شود.
در مقابل، اتخاذ یک سبک زندگی هوشمند پایه اصلی تقویت غدد درون ریز است. این کار از طریق چند راهکار اصلی امکانپذیر است:
- تغذیه متعادل و غنی از ریزمغذیها
- مدیریت مؤثر استرس
- خواب کافی و با کیفیت
آیا ورزش میتواند به بهبود عملکرد غدد درون ریز کمک کند؟
فعالیت بدنی منظم با شدت متوسط حساسیت سلولها به انسولین را بهطور چشمگیری افزایش میدهد، به تنظیم هورمونهای اشتها کمک میکند، ترشح اندورفین را تحریک میکند و با کاهش استرس مزمن، بار محور HPA را کم میکند. با این حال، ورزش بسیار شدید و استقامتی طولانیمدت بدون استراحت و تغذیه کافی میتواند منجر به اختلالات هورمونی مانند کاهش هورمونهای جنسی و افزایش کورتیزول شود.
نتیجهگیری
سیستم غدد درونریز یک شبکه تنظیمی ظریف و پیچیده است که سلامت کلی بدن را مدیریت میکند. آگاهی از علائم بیماری غدد درون ریز و مراجعه بهموقع به متخصص غدد (اندوکرینولوژیست) برای تشخیص و مدیریت اختلالات، ضروری میباشند. امروزه، پلتفرمهای آنلاین معتبر مانند سامانه خدمات آنلاین پزشکی کانکطب میتوانند با فراهم آوردن دسترسی به اطلاعات بهروز و تسهیل ارتباط با متخصصان، در مسیر افزایش سواد سلامت و پیگیری دقیقتر شرایط پزشکی مؤثر باشند و مسیری آسان برای دستیابی به خدمات پزشکی هستند.
