متوترکسات چیست؟ Methotrexate یک داروی تعدیلکننده سیستم ایمنی و ضدالتهاب قدرتمند است که ابتدا در درمان سرطانها استفاده میشد، اما امروزه به یکی از پایهایترین درمانها در بیماریهای روماتولوژیک تبدیل شده است. در مطلب پیش رو، به بررسی خصوصیات و کاربردهای مختلف این داروی مهم میپردازیم.
متوترکسات دقیقاً چه کاری در بدن انجام میدهد؟
آیا متوترکسات کورتون است؟ برخلاف تصور برخی، متوترکسات کورتون نیست. این دارو در دسته داروهای ضدمتابولیت قرار دارد. در دوزهای پایین مورد استفاده در بیماریهای روماتیسمی، متوترکسات با مهار آنزیمهای دخیل در سنتز DNA و RNA، به طور انتخابی بر سلولهای سیستم ایمنی که به سرعت در حال تقسیم هستند (مانند لنفوسیتها) اثر میگذارد.
نتیجه این کار، کاهش فعالیت بیشازحد سیستم ایمنی و مهار فرآیندهای التهابی مخرب در مفاصل و بافتهاست. با این حال، میتوان گفت که آیا متوترکسات سیستم ایمنی را ضعیف میکند؟ بله، اما به طور دقیق با هدف کاهش التهاب ناخواسته.
Methotrexate interferes with the growth of certain cells of the body, especially cells that reproduce quickly, such as cancer cells, bone marrow cells, and skin cells. Methotrexate is used to treat leukemia and certain types of cancer of the breast, skin, head and neck, lung, or uterus.
ترجمه به فارسی:
متوترکسات در رشد برخی از سلولهای بدن اختلال ایجاد میکند، بهویژه سلولهایی که به سرعت تکثیر میشوند؛ مانند سلولهای سرطانی، سلولهای مغز استخوان و سلولهای پوستی. متوترکسات برای درمان لوسمی (سرطان خون) و برخی انواع سرطانهای پستان، پوست، سر و گردن، ریه یا رحم استفاده میشود.
منبع: www.drugs.com
کاربردهای اصلی متوترکسات برای روماتیسم
متوترکسات در روماتیسم ستون فقرات درمان محسوب میشود، اما کاربردهای وسیعتری دارد که عبارتاند از:
- متوترکسات برای آرتریت روماتوئید
- پسوریازیس و آرتریت پسوریاتیک
- بیماریهای خودایمنی دیگر مانند لوپوس منتشر، درماتومیوزیت و واسکولیتها
اشکال، دوز متوترکسات روماتیسم و زمان اثر
دو شکل اصلی دارو وجود دارد: قرص متوترکسات و آمپول متوترکسات. انتخاب بین قرص متوترکسات یا آمپول متوترکسات به عوامل مختلفی بستگی دارد. متوترکسات خوراکی یا تزریقی هر دو مؤثرند، اما شکل تزریقی (زیرجلدی یا عضلانی) ممکن است جذب بهتری داشته و عوارض گوارشی کمتری ایجاد کند. معمولاً با قرص متوترکسات شروع میشود و در صورت عدم تحمل یا پاسخ ناکافی، به تزریق روی میآورند.
دوز متوترکسات روماتیسم معمولاً پایین (۷٫۵ تا ۲۵ میلیگرم در هفته) و تکدوز است. اما متوترکسات را چه روزی بخوریم بهتر است؟ یا این که متوترکسات را شب بخوریم یا صبح؟ معمولاً یک روز مشخص از هفته (مثلاً پنجشنبه) انتخاب میشود تا مصرف هفتگی فراموش نشود. برخی افراد برای خوابیدن راحتتر در صورت بروز عوارض گوارشی خفیف، شب آن را مصرف میکنند.
سوال رایج دیگر، این است که متوترکسات بعد از چند هفته اثر میکند؟ این دارو مانند مسکن فوری عمل نمیکند. اثرات ضدالتهابی آن به تدریج و معمولاً پس از ۴ تا ۸ هفته آغاز میشود و حداکثر اثر ممکن است ۳ تا ۶ ماه طول بکشد.
فواید و عوارض متوترکسات
فواید کنترل بیماری، جلوگیری از ناتوانی، حفظ عملکرد مفاصل و بهبود کیفیت زندگی است. اما مصرف متوترکسات بدون آگاهی از عوارض متوترکسات ممکن است خطرناک باشد. این عوارض به دو دسته تقسیم میشوند:
عوارض شایع و معمولاً خفیف:
- تهوع
- سردرد
- خستگی
- زخمهای دهانی
مصرف همزمان متوترکسات و اسید فولیک (معمولاً یک روز پس از مصرف متوترکسات) به کاهش قابلتوجه این عوارض کمک میکند.
عوارض جدیتر متوترکسات عبارتاند از:
- سرکوب مغز استخوان و کاهش گلبولهای خون
- سمیت کبدی (نیازمند آزمایشهای دورهای آنزیمهای کبدی)
- آسیب ریوی (نادر اما مهم)
- افزایش حساسیت به عفونتها به دلیل اثر تنظیمکنندگی بر ایمنی
نکات قبل از مصرف این دارو
اگر به متوترکسات حساسیت دارید، نباید از آن استفاده کنید. همچنین در صورت داشتن شرایط زیر ممکن است مصرف این دارو برای شما مناسب نباشد:
- سیروز یا بیماری مزمن کبدی
- کاهش تعداد سلولهای خونی
- ضعف سیستم ایمنی یا اختلالات مغز استخوان
- بارداری یا شیردهی
البته در برخی بیماران مبتلا به سرطان، حتی با وجود شرایط بالا، پزشک ممکن است متوترکسات را تجویز کند و درباره مناسب بودن درمان تصمیم میگیرد.
قبل از شروع درمان، اگر سابقه مشکلات کبدی (بهویژه تجمع مایع در شکم)، بیماری کلیوی، مشکلات ریوی (مایع در ریه)، پرتودرمانی، زخم معده یا کولیت اولسراتیو داشتهاید، حتماً به پزشک اطلاع دهید.
اگر باردار هستید یا قصد بارداری دارید، حتماً به پزشک اطلاع دهید. متوترکسات میتواند به جنین آسیب جدی وارد کند یا باعث مرگ او شود و برای درمان آرتریت یا پسوریازیس در دوران بارداری نباید مصرف شود (هرچند گاهی در درمان برخی سرطانها با نظر پزشک استفاده میشود). این دارو چه در صورت مصرف توسط مادر و چه پدر، میتواند به جنین آسیب برساند.
زنان باید پیش از شروع درمان تست بارداری منفی داشته باشند و حین مصرف و تا ۶ ماه پس از آخرین دوز از روش مطمئن جلوگیری از بارداری استفاده کنند. در صورت وقوع بارداری هنگام مصرف دارو، فوراً پزشک را مطلع کنید. در طول مصرف دارو و تا حداقل یک هفته پس از آخرین دوز، شیردهی نکنید. مصرف این دارو در کودکان فقط با تجویز پزشک مجاز است.
تداخل دارویی متوترکسات
داروهایی مانند مسکنهای NSAID (ایبوپروفن، ناپروکسن)، برخی آنتیبیوتیکها (مانند پنیسیلین) و سالیسیلاتها میتوانند سطح خونی متوترکسات را افزایش داده و سمیت ایجاد کنند. حال سوال مطرح میشود که آیا مصرف همزمان متوترکسات و مسکن مجاز است؟ در این مورد، باید گفت که فقط با مشورت پزشک و معمولاً با فاصله و تحت نظارت. استامینوفن گزینه ایمنتری برای درد ساده است.
اگر یک دوز متوترکسات را فراموش کنیم چه کنیم؟
اگر یادتان آمد، در صورتی که کمتر از ۳ روز از روز مصرف هفتگیتان گذشته، میتوانید آن را مصرف کنید. در غیر اینصورت، دوز فراموششده را رها کرده و دوز بعدی را در روز مقرر بعدی مصرف کنید. هرگز دو دوز را همزمان مصرف نکنید.
متوترکسات در بارداری و شیردهی
متوترکسات در بارداری بهشدت ممنوع است و میتواند باعث ناهنجاریهای جنینی شود. زنان و مردان در سن باروری باید طی درمان و تا مدتی پس از قطع آن (حداقل ۳ ماه برای زنان و ۳ ماه برای مردان) از روشهای پیشگیری مطمئن استفاده کنند. مصرف متوترکسات در شیردهی نیز توصیه نمیشود، زیرا دارو به شیر ترشح میشود.
متوترکسات در مردان و ناباروری
این دارو میتواند بر تعداد و کیفیت اسپرمها اثر موقتی بگذارد. این اثر معمولاً پس از قطع دارو قابل بازگشت است، اما برنامهریزی برای بارداری باید با آگاهی و تحت نظر پزشک انجام شود.
جمعبندی
متوترکسات یک داروی بسیار مؤثر اما نیازمند مدیریت دقیق مصرف است. موفقیت درمان در گرو پیروی دقیق از دستور پزشک، انجام منظم آزمایشهای خون و پایش عوارض و گزارش هرگونه علامت است. مشورت با متخصص روماتولوژی برای تنظیم دوز متوترکسات روماتیسم و مدیریت عوارض متوترکسات نیز ضروری میباشد. پلتفرم کانکطب با ارائه اطلاعات دقیق از پزشکان متخصص و مراکز معتبر، به شما در یافتن متخصص مناسب و دسترسی به خدمات سلامت دیجیتال کمک میکند و شما را در مسیر سلامتی یاری میکند.
