گاهی در مسیر رشد، مهارتهای حرکتی، گفتاری و شناختی کودکان آنطور که باید رشد نمیکنند یا با تأخیر همراه میشوند؛ در نتیجه، کودک از نظر جسمی، ذهنی، شناختی یا رفتاری با همسالان خود تفاوتهایی پیدا میکند. این گروه از کودکان که با نام کودکان استثنایی شناخته میشوند، در یادگیری، ارتباط یا حرکت با چالشهایی روبهرو هستند و به آموزشها و حمایتهای ویژه نیاز دارند. در همین راستا، شناخت دقیقتر بیماریهای شایع کودکان که منجر به این تفاوتهای رشدی میشوند، برای والدین اهمیت حیاتی دارد تا بتوانند در زمان مناسب از خدمات تخصصی بهره ببرند.
بخش مهمی از مشکلات این کودکان به اختلالات رشدی مربوط میشود؛ اختلالاتی که میتوانند بر مهارتهای زبانی، شناختی، اجتماعی و حرکتی کودک تأثیر بگذارند. آگاهی والدین از علائم اولیه و دریافت خدمات توانبخشی کودکان در زمان مناسب میتواند کمک بسیار زیادی به بهبود شرایط و افزایش استقلال این کودکان کند. در ادامه با بیماریها و اختلالات شایع در کودکان استثنایی بیشتر آشنا میشویم.
کودکان استثنایی به چه کودکانی گفته میشود؟
کودکان استثنایی کسانی هستند که در یک یا چند حوزه رشد، تفاوت معناداری با همسالان خود دارند و برای رشد و آموزش به حمایتهای ویژه نیازمند هستند.
بسیاری از والدین تصور میکنند کودکان استثنایی همان کودکان دارای معلولیت هستند، اما این برداشت همیشه درست نیست و این دو مفهوم با یکدیگر تفاوت دارند.
تفاوت کودکان استثنایی و دارای معلولیت به نوع شرایط و نیازهای کودک بستگی دارد. درست است که میتوان به تمام کودکان دارای معلولیت، کودک استثنایی گفت، اما همه کودکان استثنایی لزوماً معلولیت ندارند؛ برخی از آنها فقط با اختلال یادگیری، مشکلات رفتاری یا حتی استعدادهای ویژه روبهرو هستند.
شایعترین علائم کودکان استثنایی در سنین پایین شامل موارد زیر میشوند:
- تأخیر در صحبت کردن
- نداشتن ارتباط چشمی مناسب
- مشکلات حرکتی
- دشواری در یادگیری مهارتهای ساده
- رفتارهای تکراری یا غیرعادی
- ناتوانی در برقراری ارتباط با همسالان
کودکان استثنایی شامل چه بیماریهایی هستند؟
در این قسمت میخواهیم انواع اختلالات در کودکان استثنایی را بهطور کلی معرفی کنیم. این کودکان ممکن است به اختلالات ژنتیکی، عصبی، حرکتی یا مشکلات شناختی مبتلا باشند.
| بیماری / اختلال | ویژگی اصلی |
|---|---|
| سندرم داون | اختلال ژنتیکی ناشی از وجود یک کروموزوم اضافه |
| فلج مغزی | اختلال حرکتی ناشی از آسیب مغزی |
| سندرم ایکس شکننده | یکی از دلایل ژنتیکی ناتوانی ذهنی |
| سندرم رت | اختلال عصبی و رشدی نادر |
لازم به ذکر است که این بیماریهای ژنتیکی در کودکان استثنایی نیاز به تشخیص زودهنگام، پیگیری پزشکی و برنامههای توانبخشی طولانیمدت دارند.
شایعترین بیماریها و اختلالات در کودکان استثنایی چیست؟
در میان بیماریها و مشکلات مختلف، شایعترین بیماریها و اختلالات در کودکان استثنایی به شرح زیر هستند.
بیشفعالی (ADHD)
بیشفعالی (ADHD) را میتوان یکی از رایجترین اختلالات دوران کودکی دانست. در این وضعیت کودکان کمتر میتوانند تمرکز کنند و بیشتر تمایل به فعالیت و تحرک دارند. از علائم اصلی آن میتوان به بیقراری، حواسپرتی و رفتارهای تکانشی اشاره کرد.
ناتوانی ذهنی
ناتوانی ذهنی به توانمند نبودن در یادگیری، استدلال و انجام برخی مهارتهای روزمره اشاره دارد. یعنی کودک در مقایسه با همسالان خود برای یادگیری و انجام فعالیتهای متناسب با سنش به حمایت بیشتری نیاز دارد.
اختلال یادگیری
اختلال یادگیری عدم توانایی کودک در یادگیری خواندن، نوشتن یا محاسبات است؛ در حالی که هوش عمومی او طبیعی است و در بسیاری از زمینههای دیگر عملکرد مناسبی دارد.
اختلال گفتار
اختلال گفتار مانند مشکل در تلفظ کردن کلمات یا روان صحبت نکردن، از دیگر اختلالهای شایع در کودکان است که در برخی کودکان استثنایی دیده میشود. برای درمان این نوع مشکلات، گفتاردرمانی مؤثرترین گزینه به شمار میرود.
آیا اوتیسم جزو کودکان استثنایی محسوب میشود؟
بله، اوتیسم یکی از مهمترین اختلالات طیف رشدی است و در گروه کودکان استثنایی قرار میگیرد.
کودکان مبتلا به اوتیسم در برقراری ارتباط اجتماعی، درک احساسات دیگران و استفاده از زبان با چالشهایی مواجه هستند. از علائم ظاهری این اختلال میتوان به تأخیر در گفتار، ضعف در ارتباط اجتماعی و رفتارهای تکراری در سالهای ابتدایی زندگی اشاره کرد. از علائم دیگر آن میتوانیم موارد زیر را نام ببریم:
- تماس چشمی محدود
- تأخیر در گفتار
- رفتارهای تکراری
- حساسیت شدید به صدا یا نور
- علاقه شدید به موضوعات خاص
براساس گزارش سازمان جهانی بهداشت (WHO)، از هر ۱۰۰ کودک، حدود یک کودک مبتلا به اختلال طیف اوتیسم است. کودکان استثنایی برای شکوفایی تواناییهای خود به شناسایی زودهنگام، حمایت خانوادگی و خدمات تخصصی نیاز دارند. زمانی که وضعیت این کودکان شناخته شود و در مسیر درست درمان و آموزش قرار بگیرند، میتوانند تواناییهای خود را بهتر پرورش دهند و زندگی مستقلتری داشته باشند
تفاوت ناتوانی ذهنی با اختلال یادگیری چیست؟
اگرچه این دو مفهوم گاهی با یکدیگر اشتباه گرفته میشوند، اما تفاوتهای مهمی دارند.
| ویژگی | ناتوانی ذهنی | اختلال یادگیری |
|---|---|---|
| هوش عمومی | کمتر از میانگین | معمولاً طبیعی |
| حوزه درگیری | بیشتر مهارتهای شناختی | مهارتهای تحصیلی خاص |
| استقلال فردی | ممکن است محدود باشد | اغلب طبیعی |
| نیاز به حمایت | گستردهتر | تخصصی و آموزشی |
چه زمانی باید کودک را از نظر اختلالات رشدی بررسی کرد؟
اگر کودک در دستیابی به مراحل رشد طبیعی تأخیر داشته باشد، مراجعه به متخصص ضروری است. برای مثال اگر کودک دیر صحبت میکند، ارتباط چشمی مناسبی ندارد یا در یادگیری مهارتهای ساده دچار مشکل است، بهتر است که توسط پزشک یا متخصص ارزیابی شود.
برای این که بتوانید بهترین متخصص کودکان و مراکز توانبخشی نزدیک به خودتان را پیدا کنید، ما در کانکطب یک لیست از پزشکان و مراکز درمانی تهیه کردهایم تا بتوانید راحتتر خدمات مورد نیاز فرزند خود را پیدا کنید.
سخن پایانی
کودکان استثنایی برای شکوفایی تواناییهای خود به شناسایی زودهنگام، حمایت خانوادگی و خدمات تخصصی نیاز دارند. زمانی که وضعیت این کودکان شناخته شود و در مسیر درست درمان و آموزش قرار بگیرند، میتوانند تواناییهای خود را بهتر پرورش دهند و زندگی مستقلتری داشته باشند.
کانکطب لیستی کامل از پزشکان، مراکز توانبخشی و متخصصان کودک آماده کرده است تا شهروندان بتوانند در هر شهری از ایران که هستند به بهترین خدمات پزشکی دسترسی داشته باشند. همین الان میتوانید متخصص مورد نظر خود را جستوجو کنید.
پرسشهای متداول درباره بیماری های کودکان استثنایی
۱. شایعترین علائم اولیه در بیماری های کودکان استثنایی کدامند؟
تأخیر در صحبت کردن، عدم برقراری ارتباط چشمی مناسب، تأخیر در مهارتهای حرکتی و رفتارهای تکراری یا غیرعادی، از مهمترین نشانههایی هستند که والدین باید نسبت به آنها هوشیار بوده و در صورت مشاهده، به متخصص مراجعه کنند.
۲. آیا اوتیسم جزو دسته بیماری های کودکان استثنایی محسوب میشود؟
بله، اوتیسم یکی از اختلالات طیف رشدی است که در گروه کودکان استثنایی قرار میگیرد؛ کودکان مبتلا به این وضعیت در برقراری ارتباط اجتماعی، درک احساسات دیگران و مهارتهای زبانی با چالشهای خاصی مواجه هستند.
۳. تفاوت اصلی بین معلولیت و بیماری های کودکان استثنایی در چیست؟
تمام کودکان دارای معلولیت در گروه کودکان استثنایی قرار میگیرند، اما عکس آن صادق نیست؛ برخی کودکان استثنایی ممکن است صرفاً با اختلالات یادگیری، مشکلات رفتاری یا استعدادهای ویژه روبهرو باشند و لزوماً معلولیت نداشته باشند.
