از الواح سومری و نسخههای بقراط گرفته تا طب سنتی چین، انسان همواره در تلاش بوده راهحل بیماریهای خود را در طبیعت پیدا کند. گیاهان دارویی که بخشی غنی از میراث فرهنگی و درمانی تمدنها هستند، قرنها در نسخهها، جوشاندهها و مرهمها حضور داشتهاند و همچنان نیز جایگاه خود را حفظ کردهاند.
با وجود این که حدود ۸۰ درصد جمعیت جهان هنوز برای مراقبتهای اولیه سلامت به طب سنتی تکیه دارند، نگاه علم مدرن دوباره و این بار دقیقتر به طبیعت معطوف شده است.
فارماکوگنوزی چیست؟
فارماکوگنوزی یک رشته تخصصی و دانشگاهی در حوزه علوم دارویی است که به مطالعه خواص دارویی مواد با منشأ طبیعی میپردازد؛
موادی که میتوانند گیاهی، جانوری، میکروبی یا حتی معدنی باشند. عبارت Pharmacognosy از دو واژه یونانی «Pharmakon» به معنای دارو و «Gignosco» به معنای شناختن تشکیل شده است؛ یعنی شناخت دارو از دل طبیعت.
تعریف مدرن این رشته فراتر از شناسایی ساده گیاهان دارویی است. فارماکوگنوزی امروز شامل بررسی ساختار شیمیایی ترکیبات فعال، ارزیابی اثرات بیولوژیک، کنترل کیفیت و حتی جستجوی مولکولهای جدید برای توسعه داروهای آینده میشود.
تفاوت فارماکوگنوزی با فارماکولوژی چیست؟
به دلیل شباهت واژهای، بسیاری تصور میکنند فارماکولوژی و فارماکوگنوزی یک مفهوم هستند، در حالی که تفاوتهای مهمی میان آنها وجود دارد. حتی دیده شده هنگام صحبت درباره داروهای گیاهی، به اشتباه از اصطلاح «فارماکولوژی گیاهی» استفاده میشود، در حالی که موضوع مورد بحث در بسیاری از موارد، در اصل در حوزه فارماکوگنوزی قرار میگیرد.
اما تفاوت فارماکوگنوزی با فارماکولوژی چیست؟ در ادامه یک مقایسه کوتاه میبینیم:
- فارماکولوژی: علمی که اثر دارو بر بدن و مکانیسمهای عملکرد آن را بررسی میکند.
- فارماکوگنوزی: تمرکز بر منشأ طبیعی دارو و شناسایی ترکیبات مؤثر آن دارد.
منابع اصلی داروهای طبیعی
علم فارماکوگنوزی منابع طبیعی را به چند دسته اصلی تقسیم میکند:
1. منابع گیاهی
اولین منبع داروها که همواره یکی از ستونهای درمان در تاریخ بشر بوده، گیاهان هستند. از هزاران سال پیش تلاش میشد از برگ، ریشه، پوست و گل گیاهان برای درمان بیماریهای مختلف استفاده شود. جالب است بدانید بر اساس گزارشهای سازمان جهانی بهداشت، حدود ۲۱ هزار گونه گیاهی پتانسیل دارویی دارند.
در ادامه چند نمونه شناختهشده را میبینیم:
- وینکریستین از خرزهره هندی (درمان سرطان)
- کینین از پوست درخت گنهگنه (درمان مالاریا)
- دیژیتالیس از گل انگشتانه (درمان نارسایی قلبی)
2. منابع میکروبی
وقتی از منابع میکروبی صحبت میکنیم، ناخودآگاه یاد کشف پنیسیلین توسط الکساندر فلمینگ میافتیم؛ کشفی که بهطور اتفاقی از یک کپک ساده آغاز شد و انقلابی در درمان عفونتها ایجاد کرد. تاریخچه کشف آنتیبیوتیکها نشان میدهد که میکروارگانیسمها منبعی غنی از ترکیبات درمانی هستند و هنوز هم ظرفیتهای کشفنشده فراوانی دارند.
3. منابع جانوری و دریایی
حیوانات و موجودات دریایی نیز منبع ارزشمندی برای ترکیبات دارویی محسوب میشوند. برای مثال، انسولین اولیه از پانکراس حیوانات استخراج میشد. همچنین ترکیبات ضدتوموری مانند هالیکاندرین B از اسفنجهای دریایی به دست آمدهاند.
4. منابع معدنی
دسته آخر، منابع معدنی هستند که در آنها نیز میتوان به ترکیبات درمانی مهمی دست یافت. برای مثال، سولفات آهن در درمان کمخونی فقر آهن کاربرد دارد و ترکیباتی مانند اکسید روی در ترمیم زخمها و مشکلات پوستی استفاده میشوند.
اهداف و وظایف متخصصان این حوزه
یک متخصص فارماکوگنوزی وظایف متعددی بر عهده دارد:
- شناسایی و تأیید منابع طبیعی دارویی
- بررسی خلوص و قدرت اثر مواد
- طراحی فرآیندهای استاندارد جمعآوری و نگهداری
- توسعه روشهای کشت پایدار گیاهان دارویی
کسانی که تا مقطع دکتری تخصصی گیاهداروشناسی تحصیل میکنند، میتوانند در حوزه پژوهش، آموزش دانشگاهی، صنایع داروسازی و توسعه محصولات گیاهی فعالیت کنند.
نقش فارماکوپه و استانداردسازی؛ چگونه ایمنی را فراهم کنیم؟
یکی از چالشهای اصلی در حوزه گیاهان دارویی، نبود یکنواختی در دوز و کیفیت محصولات است. برای رفع این مشکل، فارماکوپه گیاهی تدوین شده که شامل استانداردهایی درباره مقدار مصرف، کیفیت مواد اولیه و روش تهیه داروهای گیاهی است.
مراجع معتبر شامل:
- کمیسیون E آلمان
- ESCOP
- فارماکوپه بریتانیا
این منابع به کاهش خطر تداخلات دارویی و عوارض جانبی کمک میکنند.
تأثیر فارماکوگنوزی بر طب سنتی جهان
همانطور که در مقدمه اشاره شد، امروزه حدود ۸۰ درصد جمعیت جهان برای مراقبتهای اولیه از طب سنتی استفاده میکنند. برای مثال، در طب آیوردا که یکی از قدیمیترین نظامهای درمانی جهان است، بیش از هفت هزار گیاه دارویی ثبت شده است.
در طب سنتی چین نیز بر اساس تعادل یین و یانگ، بیش از ۳۰۰ گیاه رایج برای تنظیم عملکردهای بدن استفاده میشود. حتی در طب یونانی و اسلامی نیز بر پایه مزاجشناسی و تعادل اخلاط، استفاده از گیاهان دارویی جایگاه خاصی دارد.
کانکطب؛ یک لیست معتبر از کلینیکهای طب سنتی نزدیکتان!
فارماکوگنوزی رشتهای مدرن با ریشهای عمیق در تاریخ پزشکی است. این حوزه که تا مدتها در سایه پزشکی شیمیایی قرار داشت، امروز به یکی از منابع اصلی کشف داروهای نوین تبدیل شده است.
برای آنکه در این عرصه مطمئنتر قدم برداریم، باید بدانیم طبیعی بودن یک ماده لزوماً به معنای بیخطر بودن آن نیست. مصرف آگاهانه، توجه به استانداردها و توجه به تداخلهای احتمالی با داروهای شیمیایی اصولی هستند که نباید از آنها عبور کرد.
ما در کانکطب برای علاقهمندان، فهرستی از کلینیکهای طب سنتی و متخصصان مرتبط در شهرهای مختلف تهیه کردهایم تا دسترسی به خدمات معتبر سادهتر شود.
