اشعه ایکس نوعی پرتو الکترومغناطیسی است که در تصویربرداری پزشکی برای مشاهده استخوانها و برخی اندامهای داخلی استفاده میشود. این اشعه در تشخیص بیماریهایی مثل شکستگیها، عفونتهای ریوی، مشکلات دندانی، تومورها و بسیاری از اختلالات دیگر کاربرد دارد و در بسیاری از موارد لازمه یک تشخیص دقیق و بهموقع است. در کنار تمام کاربردهای آن در تصویربرداری، پی بردن به عوارض اشعه X برای افراد اهمیت زیادی پیدا کرده است.
اما همواره این پرسش مطرح است که عوارض اشعه ایکس تا چه حد جدی هستند و آیا انجام مکرر آن خطرناک است؟ در ادامه این مطلب میخواهیم به این سؤال مهم پاسخ دهیم و ابعاد مختلف عوارض اشعه x و تاثیر این پرتو بر بدن را شفافتر بررسی کنیم
اشعه ایکس چه تأثیری بر بدن دارد؟
بدن ما به اشعه ایکس در سطح سلولی پاسخ میدهد. این پاسخ به میزان دوز دریافتی، سن فرد، ناحیه تحت تابش و تعداد دفعات مواجهه بستگی دارد.
اثر مستقیم بر DNA
یکی از عوارض اشعه x و اثرات اصلی اشعه ایکس، تماس مستقیم با مولکول DNA است که میتواند پیوندهای شیمیایی در آن را دچار شکست کند.
اصلیترین نگرانی افرادی که درباره مضرات این پرتو سؤال میکنند، مربوط به شکست دو رشتهای DNA است؛ آسیبی که در صورت ترمیم ناقص میتواند زمینهساز جهشهای ژنتیکی و حتی سرطان شود.
البته این اثر وابسته به دوز است و در تصویربرداریهای معمول پزشکی احتمال آن بسیار پایین ارزیابی میشود.
اثر غیرمستقیم از طریق رادیکالهای آزاد
دومین عوارض اشعه x و اثر که به صورت غیرمستقیم رخ میدهد، این است که اشعه با مولکولهای آب داخل سلول واکنش میدهد و رادیکالهای آزاد تولید میکند. بدین ترتیب مولکولهای ناپایدار ایجادشده میتوانند به DNA، پروتئینها و غشای سلولی آسیب وارد کنند.
پیامدهای سلولی
از نظر سلولی هم پاسخ بدن میتواند متفاوت باشد؛ از ترمیم کامل آسیب گرفته تا مرگ سلولی یا ایجاد جهش. البته این تاثیر به میزان دوز دریافتی بستگی دارد. برای مثال، در دوزهای تشخیصی معمول، عوارض اشعه x در تصویربرداری ساده مانند عکس قفسه سینه یا دندان ناچیز است و تاثیر قابل توجهی بر عملکرد سلولها مشاهده نمیشود.
میزان خطر اشعه X چقدر است؟
میزان خطر به دوز دریافتی (میلیسیورت) بستگی دارد و ما در جدول زیر رایجترین روشها را به همراه دوز تقریبی آنها آوردهایم:
|
نوع تصویربرداری |
دوز تقریبی (mSv) |
|
رادیوگرافی دندان |
0.01 |
|
عکس قفسه سینه |
0.1 |
|
ماموگرافی |
0.4 |
|
سیتی اسکن قفسه سینه |
7 |
|
سیتی اسکن شکم |
8 |
بنابراین، مضرات اشعه ایکس بر بدن در رادیوگرافی ساده بسیار پایینتر از سیتیاسکن است.
آیا اشعه X باعث سرطان میشود؟
خطر سرطان ناشی از اشعه X یکی از نگرانیهای جدی است که در دسته اثرات تصادفی قرار میگیرد؛ یعنی آستانه مشخصی برای آن تعریف نشده، اما احتمال بروز آن با افزایش دوز بیشتر میشود. به هیچ عنوان نمیتوان گفت هر بار تصویربرداری منجر به سرطان میشود، بلکه صحبت از افزایش احتمال آماری است.
بر اساس گزارش BEIR VII، در هر 100,000 نفر، سیتی اسکن قفسه سینه میتواند حدود 34 تا 55 مورد سرطان اضافی ایجاد کند (بسته به جنسیت). چنین ریسکی در سنین پایین بیشتر از سنین بالا است، زیرا زمان بیشتری برای بروز اثرات وجود دارد. اما در اغلب موارد مزایای تشخیصی بسیار بیشتر از ریسک احتمالی است و همین موضوع توجیهکننده استفاده پزشکی از این فناوری است.
عوارض عکسبرداری با اشعه X در بلندمدت چیست؟
در صورت تکرار زیاد یا دریافت دوزهای بالا:
- افزایش احتمال سرطان
- جهشهای ژنتیکی
- احتمال آسیب به عدسی چشم
- تغییرات بافتی در مواجهههای شغلی
البته در تصویربرداریهای معمول، عوارض اشعه x و این خطرات بسیار پایین هستند.
آیا اشعه X باعث ناباروری میشود؟
در دوزهای تشخیصی رایج مثل عکس قفسه سینه یا رادیوگرافی دندان ناباروری گزارش نشده است. اما در صورتی که درمان شامل پرتوهای با دوز بالا مانند پرتودرمانی ناحیه لگن باشد، امکان دارد که سلولهای جنسی آسیب ببینند.
با این حال خیالتان راحت باشد؛ مطالعات نشان دادهاند که تاثیر اشعه ایکس بر تخمک در دوزهای تشخیصی ناچیز است، ولی در پرتودرمانیهای با دوز بالا ممکن است ذخیره تخمدانی کاهش یابد.
چند بار عکسبرداری با اشعه X مجاز است؟
عدد مشخصی برای همه افراد وجود ندارد، چرا که هر شخصی شرایط بالینی متفاوتی دارد. برای تجویز تصویربرداری یک سری پیششرط مهم در نظر گرفته میشود:
- ضرورت بالینی داشته باشد.
- با کمترین دوز ممکن انجام شود (اصل ALARA).
- از تکرار غیرضروری پرهیز شود.
تفاوت عوارض اشعه X با سیتیاسکن چیست؟
سیتیاسکن از چندین پرتو X در زوایای مختلف استفاده میکند و نسبت به رادیوگرافی ساده دوز بالاتری دارد. بنابراین یک رادیوگرافی ساده ریسک بسیار پایینی دارد، در حالی که یک سیتی اسکن شکم یا آنژیوگرافی ریسک بیشتری دارد. البته ریسک سیتی اسکن همچنان کنترلشده است و برای تشخیصهای ضروری کاربرد دارد.
در نتیجه، مضرات اشعه ایکس در دندانپزشکی یا عکس ساده قفسه سینه بسیار کمتر از سیتی اسکن شکم یا آنژیوگرافی است.
چه افرادی نسبت به اشعه X حساسترند؟
عوارض برای همه افراد یکسان نیست. برای مثال عوارض اشعه رادیولوژی برای کودکان بیشتر از بزرگسالان است، زیرا سلولهای آنها فعالتر تقسیم میشوند.
گروههای حساستر شامل:
- کودکان (به دلیل تقسیم سلولی فعالتر)
- زنان، بهویژه از نظر بافت پستان
- جنین در دوران بارداری
- کارکنان مراکز رادیولوژی
همچنین، خطرات اشعه رادیولوژی برای کارکنان با استفاده از پیشبند سربی، عینک محافظ و پایش دوز شغلی کنترل میشود.
چگونه میتوان عوارض اشعه X را کاهش داد؟
خیلی از بیماران میپرسند راههای دفع اشعه ایکس از بدن چیست. اول اینکه هیچ مقداری از این اشعه درون بدن باقی نمیماند، پس چیزی برای «دفع کردن» وجود ندارد. اثر آن لحظهای است. دوم اینکه میتوان با اقدامات زیر خطر را کاهش داد:
اقدامات فردی
- نگهداری سوابق تصویربرداری
- پرسش درباره روشهای جایگزین مانند MRI
- اجتناب از درخواست خودسرانه سیتیاسکن
اقدامات حفاظتی در مراکز
- استفاده از پیشبند و محافظ تیروئید
- پوشش سربی دیوارها
- تنظیم دوز بر اساس وزن و سن بیمار
نکات ویژه درباره برخی نگرانیهای رایج
اشعه ایکس برای بیماران خاص باید با احتیاط بیشتری انجام شود. برای مثال مضرات اشعه ایکس برای چشم در افرادی مطرح است که بهصورت شغلی و مزمن در معرض پرتو پراکنده هستند، ولی در تصویربرداری معمول چنین خطری بسیار پایین است. همچنین بیمارانی که باردار هستند یا احتمال بارداری دارند باید حتماً قبل از انجام تصویربرداری پزشک را مطلع کنند.
کانکطب: ما طبیبها را به شما کانکت میکنیم!
اشعه ایکس راهکاری بسیار مهم برای تشخیص دقیق بسیاری از بیماریهاست که در دوزهای تشخیصی معمولی خطر آن بسیار کم است. نگرانی اصلی در دوزهای بالا یا تکرارهای غیرضروری مطرح میشود که میتواند تاثیرات تجمعی داشته باشد.
برای اینکه بتوانید با خیال راحت و آگاهانه در این باره تصمیم بگیرید، مشورت با پزشک و انتخاب مراکز معتبر اهمیت زیادی دارد. ما در کانکطب بستری فراهم کردهایم تا بتوانید بهترین کلینیکهای تصویربرداری و متخصصان معتبر نزدیک خود را مقایسه کنید، اطلاعات آنها را ببینید و آگاهانه نوبت بگیرید. انتخاب درست، اولین قدم برای کاهش ریسک و افزایش اطمینان شماست.
